জীৱতত্ত্বঃ সাহিত্য আৰু দৰ্শন ■ পুলিন ডেকা

বিশ্ব সাহিত্যত মানৱীয় চৰিত্র আৰু দর্শন প্রকাশত জীৱসত্ত্বাৰ প্ৰভাৱ মনকৰিবলগীয়া। জীৱসত্ত্বাৰ পৰা অদ্ভুত চিন্তা, কার্যকরণে সভ্যতা নিৰ্মাণ কৰি আহিছে। এনেবোৰ বিষয় মূল্যাংকন কৰাই নহয়, নিৰূপিত বৌদ্ধিক চেতনা প্ৰকাশৰ ক্ষেত্ৰত সাহিত্যই গতিশীল ভূমিকা গ্রহণ কৰি আহিছে। সাহিত্যৰ পৰিব্যাপ্তি কালনিৰপেক্ষ। জীৱতত্বৰ ভিন্নমুখী দিশসমূহ বিশ্ব সাহিত্যৰ সমল। ইয়াৰ পৰা মানৱীয় দৰ্শনসমূহ বিচ্ছিন্ন কৰাৰ প্রশ্ন উঠিব নোৱাৰে। কিন্তু ৰাজনৈতিক বিষয়বস্তুৰ আলমত সাহিত্যৰ যি ধাৰণা, সেয়া অকল শাসন প্রক্রিয়াই নহয়, সামাজিক স্থিতিৰ এক দূরন্ত প্রকাশ। ৰাজনৈতিক স্থিতাৱস্থাক আৱয়রিক দৃষ্টান্তরে দর্শনাত্মক দৃষ্টিভংগীৰ সংযোজন আছিল সাহিত্যৰ এক নব্য উপকৰণ। ইমানুৱেল কান্টৰ ‘ক্রিটিক অব দ্যা পাৱাৰ অৱ জাজমেন্টৰ জৰিয়তে জীৱসত্ত্বাৰ আধুনিক এক তত্ত্ব দাঙি ধৰা হৈছে। এই গৰাকী জার্মান দার্শনিকে এক শক্তিশালী চিন্তাৰ পাতনি মেলে। কান্টৰ বিস্তৃত আৰু পদ্ধতিগত কৰ্মৰ মাজেৰে জ্ঞানতত্ত্ব, রূপক বিদ্যা, নীতিশাস্ত্ৰ আৰু নান্দনিক দিশসমুহে আধুনিক পশ্চিমীয়া দৰ্শনক এক বিশেষ মাত্রা সংযোজন কৰে। কান্টৰ সমাজ বীক্ষাৰ দর্শনে দশক দশক ধৰি প্ৰচলিত ৰাজনৈতিক দর্শনক সলনি কৰি পেলায়। ওঠব শতিকাৰ শেষত বহু সংখ্যক লেখকে কান্টৰ প্ৰস্তাৱিত সংজ্ঞা অথবা ব্যাখ্যা ৰাজনৈতিক স্বাধীনতাৰ উৎস হিচাপে বিশেষ ভাবে গ্রহণ কৰা নাছিল। এক সক্রিয়হীন পর্যায়ত ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা বিচাৰিছিল। কিন্তু ইয়াক সত্ত্বতাত্ত্বিক দৃষ্টান্ত হিচাপে গ্রহণ কৰাটোও মনকৰিবলগীয়া। ব্যক্তি স্বাধীনতাৰ দিশটো বিশ্লেষণ কৰিলে ইয়াক সামূহিক প্ৰয়াসৰ আৱৰ্তৰ ভিতৰত ৰাখিবই লাগিব। এই সামুহিক গোটটোক ব্যক্তি জৈৱিক শাখা হিচাপে বিবেচনা কৰিলে ইয়াৰ সাংস্কৃতিক দিশটো উপলব্ধি কৰিব পৰা যায়। আনহাতে ইয়াৰ যিবোৰ উপাদান পৰিবৰ্তিত হৈ নিৰ্দিষ্ট স্থানত অৱগাহন কৰে, তেতিয়া সংস্কৃতিক আত্ম-কর্মসম্পাদন, আত্ম-উৎপাদন আৰু আত্ম-সৃষ্টিৰ দৃষ্টিৰে চোৱাটো নিতান্তই প্রয়োজন। দার্শনিক চেচে দেখুৱাইছে কেনেকৈ সংস্কৃতিয়ে স্বায়ত্ত্বশাসন আৰু স্বতঃস্ফূর্ত সত্ত্বা দেখুৱায়। অৱশ্যে ওঠৰ শতিকাৰ সাহিত্যৰ সামগ্ৰিক দিশটোত প্রকৃতিয়ে গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। প্ৰকৃতিৰ জীৱতত্ত্বই সাহিত্যৰ চেতনাক ভিন্নমুখী দিশেৰে লৈ যোৱাৰ দিশত অর্থৱহ বৰঙণি যোগায়। কিন্তু সংস্কৃতিয়ে কেতবোৰ পৰম্পৰাগত ধাৰণাৰ আধাৰত নিজস্ব শৈলীৰ জৰিয়তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়কৰণৰ ক্ষেত্ৰত শক্তিশালী চেতনাৰ সংযোজন সাধন কৰে।

সংগঠন। 12042 জৈৱিক সত্ত্বা সংস্কৃতিৰ ভেটিত বিকশিত হৈ উঠিছে। ইতিহাসৰ জৰিয়তে ইয়াক দৃষ্টি নিক্ষেপিত কৰিলে প্ৰকৃতিৰ আধাৰত কিদৰে আগুৱাই নিব পাৰি, সেই দিশটো উদ্ভাষিত কৰাটো উজু হৈ পৰে। প্ৰকৃতি নিজেই এক এই দিশটো মন্যাসবাদৰ প্রবক্তা, সাহিত্যিকসকলে গভীৰ ভাবে অনুধাৱন কৰিব পাৰিছিল । প্রকৃতিয়ে যেতিয়া সাহিত্যৰ মাজেৰে আত্মপ্রকাশ কৰে, তেতিয়া জীৱতত্বৰ ধাৰণাটোৱে নতুন ৰূপত আত্মপ্রকাশ কৰে। কিন্তু এই অধ্যয়নে সংস্কৃতিক এক বিশেষ মাত্রাবে চোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া এটাৰো সূচনা কৰে। যাৰ ফলত বিশ্বমুখী সাংস্কৃতিক চিন্তাৰ নতুন অধ্যয়নৰ সূচনা হয়। সংস্কৃতিৰ অন্তনির্হিত প্রাকৃতিক বিশ্বতকৈ উৎকৃষ্ট আছিল। সেইবাবে ইয়ে ৰাজনৈতিক স্থিতাৱস্থাক একত্ৰিকৰণৰ এক নতুন পৰিৱেশ নির্মাণ কৰে। স্বাধীনতাৰ বিভিন্ন আদর্শগত দিশ অতিক্রমী জীৱতত্বৰ ৰূপকে প্রত্যক্ষ ভাবে প্রভাৱ পেলায়। কান্টৰ মতে স্বাধীনতাৰ মৌলিক সত্ত্বাৰ অনুধাৱনত সংস্কৃতিৰ জীৱতত্ত্বৰ ৰূপক অস্পষ্ট স্থান হিচাপে পৰিগণিত হয়। কান্টে অন্তর্নিহিত দিশ প্ৰতিফলন কৰিব বিচাৰিছিল, অর্থাৎ সেই দিশত চিন্তাধাৰা আগুৱাই নিব লাগিলে সংস্কৃতিৰ নৃতাত্ত্বিক ভিত্তি জোহান গটলিব ফিচঞ্জচ্চে ভাষাৰ পৰিমণ্ডলত আৰু শেষত ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত সংস্কৃতি আৰু স্বাধীনতা দুয়োটাকে ক্ষেত্ৰীয়কৰণৰ প্ৰয়াস কৰা দৈখা গৈছিল। জোহানৰ ‘এড্রেছ টু দ্যা জার্মান’ দুটা কেন্দ্ৰীয় উদ্বেগৰ সৈতে জড়িত। সংস্কৃতিৰ মানকৰণ,ৰাষ্ট্ৰীয়ত্বৰ প্রতি ইচ্ছা প্রণয়ন কৰাৰ স্থান আৰু বিপ্লৱৰ পিছত ৰাষ্ট্ৰীয় সংস্কৃতিৰ ক্ৰমান্বয়ে হোৱা জৈৱিক নৃতাত্ত্বিক ধাৰণা। প্ৰকৃততে এই ভাষ্য নেপোলিয়ানৰ আক্ৰমণৰ ফলত ৰাষ্ট্ৰ ব্যৱস্থাটোত পেলোৱা প্ৰভাৱৰ আলমত ব্যক্ত কৰা হৈছে। এই ব্যতিক্রমী অৱস্থাৰ বাবে ফ্রেডিৰিখ মেইনেকে পৰামৰ্শ দিয়া অনুসৰি ফিচ্চে আধ্যাত্মিক আৰু ব্যৱহাৰিক চিন্তাক সংযুক্ত কৰিছিল। তেওঁৰ বাবে ব্যৱহাৰিক পদক্ষেপবোৰত অন্তর্ভুক্ত আছিল এক কঠোৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে। বিদেশী দখলৰ দ্বাৰা বিপদাপন্ন জার্মান ৰাষ্ট্ৰক পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ কাম মূল নাগৰিক আৰু নাগৰিকৰ দ্বাৰা বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ কৰিব বিচৰা হৈছে। ইয়ে একক চৰিত্ৰ প্ৰদান কৰিব বুলি তেওঁ নিশ্চিত হৈছিল। ভৱিষ্যৎ ভিত্তিক কাৰণ আৰু ব্যক্তিগত প্ৰবৃত্তিক উৎসাহিত কৰিবলৈ সাজু আছিল আৰু ইয়ে এনে এক দৰ্শনৰ সূচনা কৰিছিল যে ৰাজনৈতিক ক্ৰিয়াক অধিক উদ্দীপ্ত কৰি তুলিছিল। কিন্তু এনে পদক্ষেপবোৰ কেতিয়াও এজন ৰাষ্ট্ৰীয়কৃত লোকৰ বাবে সহজে মিলি যাব পৰা বিষয় নাছিল। ফিচ্চৰ পাঠে আধ্যাত্মিক ৰণনীতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল যাক এটিন বালিবৰে ৰাষ্ট্ৰীয় আৰ্হি হিচাপে ভাবিবলৈ বাধ্য কৰিছিল।

বাহ্যিক বহিঃসীমা আভ্যন্তৰীণ পৰিসীমা হ’ব লাগিব অথবা বাহ্যিক সীমাক এক আভ্যন্তৰীণ সীমা হ’বই লাগিব । বাহ্যিক সীমাক এক আভ্যন্তৰীণ সামূহিক ব্যক্তিত্বৰ প্ৰক্ষেপণ আৰু সুৰক্ষা হিচাপে কল্পনা কৰিব লাগিব। যিবোৰ আমি প্রত্যেকেই নিজৰ ভিতৰত বহন কৰো। আমাক ৰাজ্যৰ স্থানত এক ঠাই হিচাপে বাস কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। য’ত আমি বাস কৰিছিলো আৰু ভৱিষ্যতেও আমি একেই পৰিচয়ৰে থাকিব পাৰিম ৷ এই দুই প্ৰকাৰৰ সীমা, বাহ্যিক আৰু আভ্যন্তৰীণ ধাৰণাক ফিচ্চে সাংস্কৃতিক আমদানি হিচাপে অভিহতে কৰিব।
বিচাৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে জাতি আৰু ৰাষ্ট্ৰ জটিল মিশ্ৰণতে ৰাষ্ট্ৰ চিন্তাৰ কিছুমান মৌলিক নীতি প্রস্তুত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। যি ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰৰ ভিতৰত সাংস্কৃতিক ভেটি বঢ়াই তুলিছিল। তেওঁৰ বক্তব্যসমূহে ৰাষ্ট্ৰৰ এই সাংস্কৃতিক ভেটিটো ৰাষ্ট্ৰীয় সাহিত্যৰ ভূমিকার ৰূপৰেখা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। নেপোলিয়নৰ আক্ৰমণৰ ঐতিহাসিক অৱস্থা যিয়ে শীর্ষ আকাৰ দিছিল। বিদেশী আক্ৰমণৰ বিৰুদ্ধে জার্মান ৰাষ্ট্ৰৰ মূলতত্ত্বৰ বাবে ফিচ্চেৰ ধাৰণাক অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি। তেওঁ এই অত্যাৱশ্যকীয়মূলক সমৰ্থন কৰিবলৈ আৰু ৰাজনৈতিক আধিপত্য জার্মান আত্মাক অপ্রত্যাশিতভাৱে ধংস কৰিব পাৰে বুলি যিকোনো ভয় আঁতৰিবলৈ এক ঐতিহাসিক ৰূপৰেখা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। এই দুয়োটা চৰ্ত পূৰণ কৰিবলৈ ফিচ্চে যুক্তি দিছিল যে জার্মানসকলে মূল লোক আছিল আৰু তেওঁলোকে এনে এক সত্ত্বা গঢ়ি তোলে যাক স্বকীয়তাৰে পূৰ্ণ বুলি ব্যক্ত কৰিব বিচাৰে। এনে স্থিতিত ভাষাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। জার্মানী এনে এক ভাষা যি প্ৰকৃতি প্রদত্ত হোৱাৰ পিছৰে পৰা জীয়াই আছে। আনহাতে অন্যান্য টিউনিক জাতিবোৰ এনে এটা ভাষা যাৰ কেৱল সামান্য প্রচলন আছে। কিন্তু আপেক্ষিকৃতভাবে মৃত। কেৱল এই পৰিস্থিতিৰ বাবে এফালে জীৱন আৰু আনফালে মৃত্যুৰ বাবে জার্মান আৰু টিউনিক বংশোদ্ভৱ লোকসকলৰ মাজত পার্থক্য সহজে উপলব্ধি কৰিব পাৰো। জীৱিত আৰু মৃত ভাষা আৰু সংশ্লিষ্ট সংস্কৃতিৰ বাবে। সেইবোৰৰ পৰিণামৰ মাজৰ এই মৌলিক পার্থক্য জার্মান আৰু নৱ লেটিন ভাষাৰ মাজত তুলনামূলক দিশটো পলে তত্ত্বৰ পৰিকাঠামোৰ মাজত গঢ় লৈ উঠিছে। নব লেটিন ভাষাৰ সৈতে তুলনা কৰাটো অপৰিহাৰ্যভাৱে সীমিত হ’ব। কেৱল গ্রীক ভাষাকে তুলনা কৰিব পৰা যায় ৷ আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক লোকৰ মাজত গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য জীৱন্ত ভাষাৰ এই ধাৰণাৰ ওপৰত আধাৰিত নহয়। এটা সম্প্রদায়ক আরয়িক ভাবে নদী আৰু পৰ্বতমালাৰ দৰে আৱয়িক ভাবে সীমাৰ দ্বাৰা আধাৰিত নহয়। আভ্যন্তৰীণ আৰু আধ্যাত্মিক ভাবে ভাষাক ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। চেহে দিয়া পৰামৰ্শ অনুসৰি জাৰ্মান আৰু অজাৰ্মানসকলৰ মাজৰ পাৰ্থক্যক এনেদৰে জীৱন আৰু মৃত্যুৰ মাজৰ পাৰ্থক্য হিচাপে ধাৰণা কৰা হয়। ফিচ্চেৰ মতে এই ভাষিক ৰাষ্ট্ৰ এটা স্ব অনুমোদিত জৈৱিক সম্পূর্ণতা।

জীৱতত্ত্বৰ আধাৰত সাহিত্য আৰু দৰ্শনক আমি দার্শনিক আৰু দার্শনিক বিষয় বস্তু গণ্য কৰিলে সাহিত্যৰ দর্শন সম্পর্কে এক আভাষ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হওঁ। দার্শনিক বিষয়সমূহ সাহিত্যৰ মাজেৰে বিকশি উঠে। প্ৰকৃততে সাহিত্যৰ দৰ্শন হৈছে নন্দনতত্ব। সাহিত্যৰ দর্শনে প্রকৃততে কি ক’ব বিচাৰে। স্বাভাৱিকতে দর্শনে বিচাৰে কলা আৰু ইয়াৰ মাজত নিহিত স্বৰূপ। পৰম্পৰাগত দৰ্শনে কলাৰ গুণাত্মক দিশ উদ্ভাষিত কৰিব নিবিচাৰে। বিষয়বস্তুক লৈ উদাসীনতাহে দেখিবলৈ পোৱা যায়। কেতবোৰ দাৰ্শনিক আৰু সাহিত্যৰ সূত্ৰই ক’ব বিচাৰে দৰ্শন আৰু সাহিত্যই বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত মিলিত হ’ব বিচাৰে। মহান আৰু ধ্রুপদী সাহিত্যই প্রকৃততে গভীৰ দৰ্শনৰ তত্ত্ব বহন কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে মহান দার্শনিক তত্বসমূহো সাহিত্য। সাহিত্য আৰু দৰ্শনে পৰস্পৰে পৰস্পৰক সমালোচনাৰ দৃষ্টিৰে চাব বিচাৰে নে নিবিচাৰে, তেনে দৃষ্টিভংগীৰে বিশ্লেষণ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে দুয়োটা দিশৰে তাৎপৰ্যৰ মাজলৈ যাব লাগিব । সাহিত্য আৰু দৰ্শন দুটা পৃথক সত্ত্বা। কিন্তু ইয়াৰ মাজত যোগসূত্ৰ হৈছে মানুহৰ উৎকৰ্ষ সাধন। দর্শনে সত্য, বুদ্ধিমত্তা আৰু বাস্তববাদৰ প্ৰয়োগ বিচাৰে। আনহাতে সাহিত্যই আবেগ, ৰূপক আৰু বৌদ্ধিক দিশৰ অনুশীলনৰ বাবে প্ৰেৰণা যোগায়। সাহিত্যৰ যি দৰ্শন সেয়া প্রাকৃতিক কলাত্মক দিশত অহা প্ৰশ্নবোৰৰ মীমাংসা কৰিব বিচাৰে। ইন্দ্ৰিয়ানুভূতি, ৰহস্যময় আৰু জীৱতত্ত্বৰ ক্ষেত্ৰত অহা সমস্যাবোৰৰ সমাধান দিব বিচাৰে। এংলো আমেৰিকান দার্শনিক ডেভিছ আৰু মেথেছন, জন আৰু লোপাছে সাহিত্যৰ দৰ্শনক বিস্তৃত ভাবে আলোকপাত কৰিছে। এই কথা কোৱাৰ প্রয়োজনীয়তা আছে যে সাহিত্যৰ ভিন্ন ধাৰাৰ মাজেৰে যি এটা বার্তা দিব বিচৰা হৈছে, সেয়া নিঃসন্দেহে এক দর্শন।