প্ৰতিখন শিক্ষানুষ্ঠান, মহাবিদ্যালয় আৰু বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত শিক্ষাৰ্থীসকলৰ ভৱিষ্যত গঢ়াত পি.এইচ.ডি. (PhD) ডিগ্ৰীধাৰীসকলৰ ভূমিকা অপৰিসীম। তেওঁলোকক সন্মান জনোৱাৰ আঁৰত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ আছে-জ্ঞানৰ গভীৰতা আৰু নতুন চিন্তাৰ উৎস,এজন পি.এইচ.ডি. ধাৰী ব্যক্তিয়ে কেৱল পাঠ্যপুথিৰ জ্ঞানেই বিতৰণ নকৰে, বৰঞ্চ তেওঁলোকে নিজৰ দীৰ্ঘদিনীয়া গৱেষণাৰ জৰিয়তে নতুন জ্ঞানৰ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষাৰ্থীসকলে আধুনিক আৰু গভীৰ জ্ঞান লাভ কৰাৰ সুযোগ পায়।সঠিক পথ প্ৰদৰ্শন আৰু পৰামৰ্শদাতা (Mentorship) মহাবিদ্যালয় বা বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত পৰ্যায়ত শিক্ষাৰ্থীসকলক কেৱল পাছ কৰাটোৱেই লক্ষ্য নহয়, তেওঁলোকক ভৱিষ্যতৰ কেৰিয়াৰ আৰু গৱেষণাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰাটোও প্ৰয়োজনীয়। সমালোচনাত্মক চিন্তা (Critical thinking) গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে, উচ্চ শিক্ষা আৰু গৱেষণা প্ৰকল্পসমূহৰ বাবে সঠিক দিশ দেখুৱায়। শৈক্ষিক মানদণ্ড ৰক্ষা কৰা যেনে যিকোনো শিক্ষানুষ্ঠানৰ মানদণ্ড নিৰ্ভৰ কৰে শিক্ষকসকলৰ অৰ্হতাৰ ওপৰত। পি.এইচ.ডি. ধাৰী অধ্যাপকসকলৰ গৱেষণা, প্ৰবন্ধ আৰু অভিজ্ঞতাই বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰে, যাৰ পোনপটীয়া লাভ শিক্ষাৰ্থীসকলে লাভ কৰে এটা আধুনিক আৰু বাস্তৱসন্মত দৃষ্টিভংগী হৈছে যদিও তেওঁলোকে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ ভৱিষ্যত, বৰ্তমানৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাত আন এটা দিশো লক্ষ্য কৰা যায়, কেৱল ডিগ্ৰী নহয়, শিক্ষাদানৰ শৈলীও গুৰুত্বপূৰ্ণ, পি.এইচ.ডি. থকা মানেই এজন ব্যক্তি ভাল শিক্ষক হ’ব বুলি কোনো কথা নাই। এগৰাকী ভাল শিক্ষক হ’বলৈ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক বুজি পোৱা আৰু সহজকৈ বুজাব পৰা ক্ষমতাও থাকিব লাগিব। প্ৰায়োগিক অভিজ্ঞতাৰ প্ৰয়োজনীয়তা, বিশেষকৈ প্ৰযুক্তি (Technology), ব্যৱসায় (Business) বা কলা (Arts) আদিৰ দৰে ক্ষেত্ৰত কেৱল কিতাপৰ জ্ঞানতকৈ উদ্যোগ জগতৰ (Industry) বাস্তৱ অভিজ্ঞতা থকা শিক্ষকৰো সমানেই প্ৰয়োজন। এজন অধ্যাপকৰ উচ্চ ডিগ্ৰী (PhD) থকাটো বেছি প্ৰয়োজনীয় নে তেওঁৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সহজকৈ বুজাব পৰা ক্ষমতা (Teaching Style) থকাটো বেছি প্ৰয়োজনীয়? পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা বিজয়ী পিটাৰ হিগছে (Peter Higgs) এবাৰ আক্ষেপেৰে কৈছিল যে আজিৰ যি নম্বৰ বা পেপাৰ প্ৰকাশৰ মাপকাঠি, তাৰ ভিত্তিত তেওঁক বৰ্তমানৰ কোনো বিশ্ববিদ্যালয়ে এজন ‘unproductive’ বা অনুৎপাদনশীল গৱেষক বুলি চাকৰিৰ পৰাই উলিয়াই দিলেহেঁতেন, কাৰণ তেওঁ সমগ্ৰ জীৱনত অতি কম পেপাৰ লিখিছিল, কিন্তু যি লিখিছিল, সি বিজ্ঞান জগতলৈ ‘হিগছ বচন’ (God Particle) ৰ দৰে যুগান্তকাৰী আৱিষ্কাৰ আনিছিল।যোগ্যতাৰ ভৰি টানি ধৰাৰ মানসিকতা আমাৰ সমাজত দেখিবলৈ পোৱা যায়-‘Crab Mentality , “যদি কোনোবাই নিজৰ পৰ্যায়ত কিবা এটা জানে বা কৰিব খোজে, তেওঁক টানি তললৈ নমোৱা দেখা যায়। ইয়াক মনস্তত্ত্বৰ ভাষাত ‘Crab Mentality’ বা ‘কেঁকোৰা মানসিকতা’ বুলি কোৱা হয়।এটা পাত্ৰত যদি বহুত কেঁকোৰা জীয়াই থোৱা হয়, তেন্তে তাৰে এটা কেঁকোৰাই যদি পাত্ৰটোৰ পৰা ওপৰলৈ বগাই ওলাই যাবলৈ চেষ্টা কৰে, বাকী থকা কেঁকোৰাবোৰে তাক সহায় নকৰে। বৰঞ্চ তাৰ ভৰিখনত ধৰি টানি পুনৰ তলৰ পাত্ৰটোলৈ নমাই আনে। ইয়াৰ ফলত কোনো এটা কেঁকোৰাই মুক্ত হ’ব নোৱাৰে। আমাৰ শৈক্ষিক আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰতো ঠিক একেই দৃশ্য দেখিবলৈ পোৱা যায়। ইয়াৰ কাৰণসমূহ , ঈৰ্ষা আৰু হীনমান্যতাবোধ (Jealousy & Insecurity) যেতিয়া এজন ডিগ্ৰীধাৰী বা সমাজৰ উচ্চ স্থানত থকা ব্যক্তিয়ে দেখে যে তেওঁতকৈ কম ডিগ্ৰী থকা বা তেওঁৰ তলৰ এজন যুৱকে তেওঁতকৈ বহুত বেছি ভাল কাম কৰিছে, তেতিয়া তেওঁলোকৰ মনত এক গভীৰ নিৰাপত্তাহীনতাই গা কৰি উঠে। তেওঁলোকে ভাবে— “মই ইমান ডাঙৰ ডিগ্ৰী লৈ যিটো কৰিব নোৱাৰিলোঁ, ই ডিগ্ৰী নোহোৱাকৈ বা সৰু হৈ কেনেকৈ কৰিলে?” অহংকাৰ (Ego) “মই ডক্টৰেট, মই সকলো জানো।” এই অহংকাৰটোৰ বাবে তেওঁলোকে নিজতকৈ সৰু বা কম ডিগ্ৰীধাৰী থকা মানুহৰ পৰা একো নতুন কথা শিকিবলৈ টান পায়। ব্যৱস্থাৰ চক্ৰবেহু (Systemic Bureaucracy): আমাৰ মহাবিদ্যালয় বা বিশ্ববিদ্যালয়সমূহত চিনিয়ৰ-জুনিয়ৰৰ এক এনেকুৱা অসুস্থ পৰিৱেশ থাকে, য’ত নতুন ল’ৰা-ছোৱালীয়ে কোনো নতুন চিন্তাধাৰা বা গৱেষণা কৰিব খুজিলে পুৰণি “পণ্ডিত”সকলে বিভিন্ন নিয়মৰ দোহাই দি তেওঁলোকৰ ডেউকা কাটি দিয়ে। ই কিমান দূৰ ন্যায়সংগত Is it Fair ? ই কোনো কাৰণতে ন্যায়সংগত নহয়। ই কেৱল অন্যায়েই নহয়, ই একপ্ৰকাৰৰ “বৌদ্ধিক অপৰাধ” (Intellectual Crime)। যেতিয়া আপুনি এজন প্ৰতিভাশালী ব্যক্তিক তেওঁৰ যোগ্যতাৰ বাবে প্ৰশংসা কৰাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁক মানসিকভাৱে হাৰাশাস্তি কৰে বা তেওঁৰ কামত বাধা দিয়ে, তেতিয়া আপুনি কেৱল সেই মানুহজনক ধ্বংস কৰা নাই, আপুনি সমগ্ৰ দেশ আৰু সমাজখনৰে অপকাৰ কৰিছে।সমাজৰ দৃষ্টিভংগী আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ, যেতিয়া সমাজত জ্ঞানতকৈ ডিগ্ৰীৰ গুৰুত্ব বাঢ়ে আৰু যোগ্যজনক ভৰি টানি তললৈ নমোৱা হয়, তেতিয়া সমাজখনৰ সামগ্ৰিক ক্ষতি হয়। এই ক্ষেত্ৰত সমাজৰ ভূমিকা আৰু প্ৰভাৱ দুটা দিশৰ পৰা চাব পাৰি, সমাজৰ অন্ধ অনুকৰণ আৰু উপাধিৰ মোহ। আমাৰ অসমীয়া সমাজখন বহু পৰিমাণে ‘নাম’ আৰু ‘উপাধি’ৰ পিছত দৌৰে। বিয়া-বাৰুৰ বজাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সভা-সমিতিলৈকে, নামৰ আগত ‘ডক্টৰ’ (Dr.) বা ‘অধ্যাপক’ নাথাকিলে মানুহজনক গুৰুত্ব কমকৈ দিয়া হয়। সমাজে এজন মানুহৰ চৰিত্ৰ, সমাজলৈ থকা অৱদান বা প্ৰকৃত জ্ঞান চাবলৈ চেষ্টা নকৰে, কেৱল তেওঁৰ ভিজিটিং কাৰ্ডখন চাইহে তেওঁৰ সন্মান নিৰ্ধাৰণ কৰে। সমাজৰ এই মানসিকতাই ভুৱা আৰু নিম্নমানৰ পি.এইচ.ডি. কৰা লোকসকলক অধিক উৎসাহিত কৰে। প্ৰতিভাৰ প্ৰব্ৰজন (Brain Drain) যেতিয়া এজন প্ৰকৃত প্ৰতিভাশালী যুৱক বা গৱেষকে নিজৰ গৃহভূমিত বা নিজৰ কৰ্মক্ষেত্ৰত যোগ্য সন্মান নেপায় আৰু পদে পদে কেঁকোৰা মানসিকতাৰ বলি হ’বলগীয়া হয়, তেতিয়া তেওঁৰ সন্মুখত দুটা ৰাস্তা থাকে, হয় তেওঁ ইয়াৰ লেতেৰা ৰাজনীতিৰ সৈতে বুজাপৰা কৰি নিজৰ প্ৰতিভাক চিৰদিনৰ বাবে সমাধিস্থ কৰিব লাগিব। নহ’লে তেওঁ এই সমাজ এৰি এনে ঠাইলৈ গুচি যাব লাগিব য’ত ডিগ্ৰীতকৈ কামৰ মূল্য বেছি , যেনে বিদেশ বা বহিঃৰাজ্য। আজি আমাৰ অসমৰ বহুতো মেধাৱী সন্তান আমেৰিকা, ইউৰোপ বা ভাৰতৰ ডাঙৰ ডাঙৰ গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানত জিলিকি আছে। তেওঁলোক কিয় গ’ল? কাৰণ আমাৰ ইয়াত তেওঁলোকক কাম কৰিবলৈ দিয়াতকৈ তেওঁলোকৰ ভৰি টানি তললৈ নমোৱা মানুহৰ সংখ্যা বেছি আছিল। এই ব্যাধিৰ পৰা পৰিত্ৰাণৰ উপায় কি? আমাৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা আৰু সামাজিক মানসিকতাৰ এই কৰ্কট ৰোগবিধ দূৰ কৰিবলৈ কিছুমান বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰয়োজন-ডিগ্ৰীক চাকৰিৰ একমাত্ৰ মাপকাঠি কৰা বন্ধ কৰি কেৱল পি.এইচ.ডি. থকা বাবে এজনক পোনপটীয়াকৈ ডাঙৰ চাকৰি বা পদোন্নতি দিয়াৰ পৰিৱৰ্তে, তেওঁৰ প্ৰকৃত জ্ঞান আৰু শিকোৱাৰ ক্ষমতা (Teaching and Practical Skills) পৰীক্ষা কৰিব লাগে।কঠিন মূল্যায়ন পদ্ধতি (Rigorous Evaluation): পি.এইচ.ডি. থিছিছসমূহৰ মূল্যায়ন কেৱল কাগজতে সীমাবদ্ধ নাৰাখি তাৰ পৰা সমাজ বা বিজ্ঞানৰ কি লাভ হ’ল, তাৰ এক মুকলি পৰীক্ষা (Open Defense) হ’ব লাগে। মানসিকতাৰ সলনি (Change of Mindset)জ্যেষ্ঠ গৱেষক আৰু শিক্ষকসকলে অনুভৱ কৰিব লাগিব যে জ্ঞান কোনো এজনৰ একচেতিয়া সম্পত্তি নহয়। এজন কনিষ্ঠ ছাত্ৰৰ পৰাও বহুত নতুন কথা শিকিব পৰা যায়। জুনিয়ৰক মৰম আৰু প্ৰেৰণা দিলেহে এক সুস্থ গৱেষণাৰ পৰিৱেশ গঢ়ি উঠিব। ডিগ্ৰীবিহীন প্ৰতিভাক স্বীকৃতি, সমাজে এনেকুৱা এক পৰিৱেশ তৈয়াৰ কৰিব লাগিব য’ত আনুষ্ঠানিক ডিগ্ৰী নোহোৱাকৈও নিজৰ কৰ্মেৰে সমাজলৈ বৰঙণি আগবঢ়োৱা ব্যক্তিক ডক্টৰেট অৰ্জন কৰা ব্যক্তিতকৈ কম বুলি গণ্য কৰা নহয়।
জ্ঞান হ’ল এক বিশাল মহাসাগৰৰ দৰে। ইয়াত কোনেও দাবী কৰিব নোৱাৰে যে তেওঁ গোটেই মহাসাগৰখন শুহি পেলাইছে। এটা পি.এইচ.ডি. ডিগ্ৰীয়ে মাথোঁ সেই মহাসাগৰৰ এটা চুকত অলপ বুৰ মৰাৰ অনুমতিপত্ৰ দিয়েহে, সমগ্ৰ মহাসাগৰখনৰ গৰাকী পাতি নিদিয়ে।যেতিয়ালৈকে আমাৰ সমাজত ডিগ্ৰীটো কেৱল “নম্বৰ গোটোৱাৰ আৰু সমাজত জাহিৰ কৰাৰ” আহিলা হৈ থাকিব, তেতিয়ালৈকে প্ৰকৃত জ্ঞানৰ পোহৰ অহাটো সম্ভৱ নহয়। আমাক এনে এখন সমাজ লাগে য’ত মানুহৰ পৰিচয় তেওঁৰ নামৰ আগৰ ‘উপাধি’ৰে নহয়, বৰঞ্চ তেওঁৰ কৰ্ম, চিন্তা আৰু মানৱীয়তাৰ গভীৰতাৰেহে হ’ব। যোগ্যজনক ভৰি টানি তললৈ নমোৱাৰ সলনি তেওঁক আৰু ওপৰলৈ উৰি যাবলৈ আকাশখন মেলি দিয়াটোহে এক সুস্থ আৰু সভ্য সমাজৰ লক্ষণ।
ৰাজশ্ৰী সেনাপতি গগৈ, ডিব্ৰুগড়
